prowincja
stowarzyszenie kulturalne

Pojęcie kultury - próba zdefiniowania cz.IV


2017.03.03 Projekty Kultura

To kolejny odcinek rozważań dotyczących tak obszernego problemu kultury. Aby pojąć sens funkcjonowania w obszarze kultury samorządowej należy pogłębić wiedzę o kulturze. Należy ona do podstawowych pojęć humanistyki współczesnej, a choć zastosowanie tego terminu spopularyzowało się szeroko dopiero w XX w., pochodzeniem etymologicznym sięga klasycznej starożytności. Łacińskie słowo "cultura" oznaczało pierwotnie po prostu uprawę ziemi, ale już Cycero w Rozprawach tuskulańskich rozszerzył jego użycie na zjawiska intelektualne nazywając filozofię kulturą ducha

    Tacy teoretycy jak na przykład Claude Levi-Strauss (18) - uważają, że w kulturze najważniejsze są struktury, a nie to wszystko, co chcielibyśmy wiązać ze sferą psychologiczną kultury. Istotne dla kultury płaszczyzna zjawisk kulturowych znajduje się na poziomie ładu czy porządku nieuświadomionego.

    Jeszcze inni uczeni – jak na przykład Stefan Czarnowski ( a za nim Jan Szczepański) – włączali do kultu zarówno wzory myślenia i zachowana, jak  i przedmioty materialne związane z tymi wzorami systemem grupowych znaczeń. Tak więc, na przykład samochód, czy egzemplarz Pana Tadeusza  dla Ossowskiego jest korelatem pewnych ludzkich dyspozycji wchodzących do kultury, zaś dla Czarnowskiego – elementem kultury. (19)

    Antropologa badającego kulturę szczepu melanezyjskiego interesować będzie całokształt wzorów grupy, natomiast etnografa badającego kulturę religijną ludu wiejskiego tylko wzory specyficzne dla tej zbiorowości. Etnograf bowiem będzie usiłował zanalizować przede wszystkim cechy kultury religijnej mieszkańców miasta czy ogółu katolików. W każdym razie „niezależnie od tego, czy interesując się kulturą danej grupy badamy jedynie składające się na nią wzory zachowań, czy ponadto też ich materialne korelaty, czy uwzględniamy jedynie jej cechy specyficzne, czy wszystkie cechy ją charakteryzujące – kultura tak rozumiana jest własnością pewnej zbiorowości ludzkiej, wyznaczającą myślenie i zachowanie jej członków. Przy takim wyrazie – jakby się chciało powiedzieć – „socjologicznym spojrzeniu” na kulturę, bardzo silnie interesuje nas związek kultury z jej „ludzkim podłożem”. (20)

     Drugi sposób badania kultury różni się od pierwszego tym, że interesuje się przede wszystkim treścią kultury, a nie jej „ludzkim podłożem”. Kultura jest tu rozumiana jako pewien system wzorów o określonym kształcie i treści, i ten właśnie system staje się obiektem immanentnej analizy. Na przykład „norma” jest pojmowana nie jako wymagany, uznawany czy realizowany wzorzec zachowania, lecz jako wypowiedź o określonej treści. Kodeksy karne są obiektem zainteresowania ze względu na stosunki logiczne miedzy normami różnego rodzaju; nie bierze się tu pod uwagę działania tychże kodeksów, stopnia ich skuteczności ani  oceny w oczach odbiorców. System moralny katolicyzmu staje się przedmiotem analizy bez względu na to, co się myśli o postawach katolików czy o strukturze kościoła. Krótko mówiąc, uwaga badaczy koncentruje się tu na treści znaków i przekazów poszczególnych zjawisk kulturowych.

    Różni badacze mogą preferować jeden lub drugi spośród wymienionych tu sposobów podejść do zjawisk kultury. Socjolog interesował się będzie bardziej społecznym działaniem jakiegoś zjawiska kulturowego, na przykład w przypadku dzieła sztuki, jego funkcją czy odbiorem w ludzkich zbiorowościach, natomiast historyk sztuki interesować się może bardziej sztuką pojętą jako system znaków. (21)

    Trzeba pamiętać, że każde z tych podejść obejmuje tylko jeden aspekt zjawisk kulturowych oraz – że pomiędzy tymi aspektami zachodzą istotne związki. Każda zresztą koncepcja badania kultury obejmuje tylko jeden jej aspekt. Na przykład koncepcja dyfuzjonistyczna analizuje, skąd dany element kultury został przekazany danemu środowisku, jakie są drogi i sposoby zapożyczania pewnych elementów kultury z innych środowiska. Koncepcja funkcjonalistyczna z kolei nastawiona jest na ustalanie, dlaczego dany element kultury został zaakceptowany w danym środowisku, a mianowicie ze względu na zaspokojenie jakich istotnych potrzeb danego społeczeństwa. Polegają one na wzajemnym oddziaływaniu treści kulturowych, z jednej strony, oraz stosunków społecznych i właściwości środowiska danej kultury (to jest jej „ludzkiego podłoża”), z drugiej strony. (22)

    Kultura należy do podstawowych pojęć humanistyki współczesnej, a choć zastosowanie tego terminu spopularyzowało się szeroko dopiero w XX w., pochodzeniem etymologicznym sięga klasycznej starożytności. Łacińskie słowo cultura oznaczało pierwotnie po prostu uprawę ziemi, ale już Cycero w Rozprawach tuskulańskich rozszerzył jego użycie na zjawiska intelektualne nazywając filozofię kulturą ducha. Z tym najwcześniejszym rozumieniem kultury łączyło się wyobrażenie wewnętrznego wysiłku zmierzającego do przekształcenia sfery ludzkiego myślenia w sposób analogiczny do przeobrażeń, jaki ludzka praca poddawała naturalną strukturę gleby, zewnętrzny świat przyrody. Kultura w tym sensie przenośnym – i pochodne od niej wyrażenie kult – podobnie jak uprawa w pierwotnym rozumieniu, oznaczała zawsze kulturę czegoś: kulturę ducha, umysłu, kult bogów lub przodków. (23)

     Pojęcie kultury kształtowało się w pismach Pufendorfa na gruncie przeciwstawiania pomiędzy kulturą a naturą. (24)

    Zgodnie z definicją Adelunga kultura jest to „uszlachetnienie lub wysubtelnienie wszystkich duchowych i fizycznych sił człowieka albo całego ludu, tak, że słowo to oznacza zarówno oświecenie i uszlachetnienie rozumu przez wyzwolenie z przesądów, jak też ogładę, uszlachetnienie i wysubtelnienie obyczajów. (25)

    Ostateczna wersja definicji kultury rzeczywistej sformułowana przez Lintona brzmi: ”Kultura stanowi układ wyuczonych zachowań i rezultatów zachowań, których elementy składowe są wspólne dla członków danego społeczeństwa i przekazywane w jego obrębie”. (26)

     Kultura nie składa się jednak z samych tylko zachowań ludzkich, lecz także z ich rezultatów, z wytworów. W rozumieniu potocznym mówiąc o kulturze określonego ludu lub epoki historycznej ma się często na myśli właśnie głównie kategorię przedmiotów; wyrażenie: kultura Azteków przywodzi na myśl rzeźby bazaltowe i ceramikę; wyrażenie: kultura Odrodzenia – malarstwo włoskie XV i XVI stulecia. (27)

 (Włodzimierz Zwierzyna)

  •  18) C.Levi-Stauss, Antropologia strukturalna, tłumaczył K.Pomian, Warszawa 1970 .
  • 19) Marian Filipiak, Socjologia kultury, zarys zagadnień. Lublin 1996, s.12.
  • 20) S. Nowak, Metodologia badań socjologicznych, Warszawa 1970, s. 54-60.
  • 21) Marian Filipiak, Socjologia kultury, zarys zagadnień. Lublin 1996, s.13.
  • 22) S. Nowak, Metodologia badań socjologicznych, Warszawa 1970, s. 54-60.
  • 23) Antonina Kłoskowska, Kultura masowa, Warszawa 1980, s.9.
  • 24) jw. s.9.
  • 25) E.Tonnelet, Kultur, historie do mot, evolution du sens w zbiorze Civilisation, le mot et l’idee, Paris 1930, w:
  •  Antonina Kłoskowska, Kultura masowa, Warszawa 1980, s. 14.
  • 26) jw. s.39, w: R.Linton, The Curtural Background of Personality, cyt.wyd., s.31
  • 27) jw. s.39.

 



Udostępnij
Dodaj komentarz
Zobacz inne artykuły na naszym blogu